Trừ tạp chất khi cân phế liệu sắt thép là lấy khối lượng tịnh trên phiếu cân trừ phần đất, cát, nước, nhựa, gỗ lẫn trong hàng để chỉ trả tiền kim loại. Cách minh bạch nhất là lấy mẫu, tách và cân tạp chất rồi ghi tỷ lệ trừ cùng ảnh lên phiếu, thay vì ước lượng bằng mắt.
Tóm tắt nhanh
Khối lượng thanh toán = khối lượng tịnh − khối lượng tạp chất; tạp chất nên xác định bằng mẫu cân thật, không ước bằng mắt.
Với phế liệu sắt thép nhập khẩu, QCVN 31:2024/BTNMT (hiệu lực 30/06/2025) giới hạn tổng tạp chất còn lại ở 1% khối lượng lô hàng.
QCVN 31:2024/BTNMT thay thế QCVN 31:2018/BTNMT; quy chuẩn này áp dụng cho phế liệu nhập khẩu, không trực tiếp cho thu mua trong nước.
Ví dụ giả định: xe tịnh 12.000 kg, trừ 3% ước lượng và trừ 2,5% theo mẫu chênh nhau 60 kg.
Bốn dấu hiệu hàng bị "làm nặng": nước, đất cát ở đáy, bì xe bất thường, vật nặng giấu trong đống.
Vì sao phế liệu sắt thép phải trừ tạp chất?
Vì phế liệu thu gom thường lẫn đất, cát, nước, nhựa, cao su, gỗ hay bê tông bám dính. Nhà máy luyện thép hoặc bên mua chỉ trả tiền cho phần kim loại dùng được. Nếu không trừ, bên mua trả tiền cho cả đất và nước; nếu trừ tùy tiện, bên bán thấy bị ép giá và tranh chấp kéo dài.
Trong thương mại quốc tế, tiêu chuẩn phân loại phế liệu phổ biến là bộ Scrap Specifications Circular do Hiệp hội ngành tái chế phế liệu Hoa Kỳ (ISRI, tên giao dịch ReMA) phát hành:
"provides industry guidelines for buying and selling a variety of processed scrap commodities."
— ReMA (ISRI), ReMA Releases Updates to the Scrap Specifications Circular
Quy chuẩn Việt Nam cho phép tạp chất bao nhiêu?
Với phế liệu sắt, thép, gang nhập khẩu làm nguyên liệu sản xuất, QCVN 31:2024/BTNMT ban hành kèm Thông tư 43/2024/TT-BTNMT ngày 30/12/2024 giới hạn tổng các tạp chất còn lại tại Mục 2.4.3 ở 1% khối lượng lô hàng. Quy chuẩn có hiệu lực từ 30/06/2025 và thay thế QCVN 31:2018/BTNMT.
"tổng khối lượng các loại tạp chất quy định tại Mục 2.4.3 này không vượt quá 1% khối lượng của lô hàng."
— QCVN 31:2024/BTNMT, Mục 2.4.3, theo CaseLaw
Tóm tắt quy chuẩn phế liệu sắt thép nhập khẩu
Nội dung | QCVN 31:2024/BTNMT |
|---|---|
Văn bản ban hành | Thông tư 43/2024/TT-BTNMT, ngày 30/12/2024 |
Hiệu lực | 30/06/2025 |
Thay thế | QCVN 31:2018/BTNMT (ban hành kèm Thông tư 08/2018/TT-BTNMT) |
Tạp chất còn lại (Mục 2.4.3) | Không vượt quá 1% khối lượng lô hàng |
Cách xác định | Tách tạp chất khỏi mẫu đại diện, cân, tính tỷ lệ so với khối lượng mẫu |
Quy chuẩn này áp dụng cho phế liệu nhập khẩu. Với thu mua trong nước, tỷ lệ trừ do hai bên thỏa thuận, nhưng cách lấy mẫu, tách và cân tạp chất của quy chuẩn là cách làm tham khảo tốt để hai bên cùng đồng ý.
Trừ tạp chất theo mẫu khác gì ước lượng bằng mắt?
Ước lượng bằng mắt nhanh nhưng phụ thuộc người nhìn, và rất khó chứng minh khi bên bán khiếu nại. Lấy mẫu rồi tách và cân tạp chất tốn thêm vài phút nhưng cho ra một con số có căn cứ. Trong ví dụ giả định dưới đây, cùng một xe 12.000 kg tịnh, hai cách cho kết quả thanh toán chênh nhau 60 kg.
Hình 1. Ví dụ so sánh trừ tạp chất ước lượng và trừ theo mẫu, số liệu giả định do Vận Hành Số tính.
Cách tính khối lượng thanh toán (số liệu giả định)
Cách xác định | Tỷ lệ tạp chất | Khối lượng trừ | Khối lượng thanh toán |
|---|---|---|---|
Ước lượng bằng mắt | 3% (ước) | 12.000 × 3% = 360 kg | 11.640 kg |
Lấy mẫu và cân | 5 ÷ 200 = 2,5% | 12.000 × 2,5% = 300 kg | 11.700 kg |
Mẫu nhỏ có thể không đại diện cho cả xe, nhất là khi tạp chất dồn xuống đáy. Vì vậy nên lấy mẫu ở nhiều vị trí khi dỡ hàng, cả lớp mặt và lớp đáy, và ghi rõ khối lượng mẫu trên phiếu.
Cân phế liệu sắt thép theo mấy bước?
Nên làm theo 5 bước, trong đó bước dỡ hàng và lấy mẫu phải nằm giữa hai lần cân. Nếu trừ tạp chất trước khi dỡ hàng, người kiểm tra chỉ nhìn được lớp mặt. Mọi con số và ảnh nên lưu trên cùng một phiếu trong phần mềm cân xe.
Hình 2. Sơ đồ quy trình 5 bước cân và trừ tạp chất phế liệu, do Vận Hành Số đề xuất.
Cân lần 1 (xe có hàng): camera AI Camera đọc biển số, chụp ảnh thùng xe từ trên cao; khối lượng lấy tự động từ đầu cân.
Dỡ hàng và phân loại: dỡ hết ra bãi, tách theo loại như thép đặc, thép vụn, gang; chụp ảnh đống hàng.
Lấy mẫu, tách và cân tạp chất: lấy mẫu nhiều điểm, tách đất, nhựa, gỗ, cân riêng, tính tỷ lệ.
Cân lần 2 (xe rỗng): phần mềm ghép cân lần 1 và lần 2 ra khối lượng tịnh, so bì với các lần trước của cùng biển số.
Lập phiếu: ghi khối lượng tịnh, khối lượng mẫu, tạp chất, tỷ lệ trừ, khối lượng thanh toán và đính kèm ảnh.
Có cần trừ tạp chất riêng cho từng loại phế liệu không?
Nên làm vậy nếu giá mỗi loại khác nhau. Khi một xe chở lẫn thép đặc, thép vụn và gang, mỗi loại thường có mức tạp chất và đơn giá riêng. Cân riêng từng loại sau khi phân loại, hoặc ít nhất ghi tỷ lệ ước tính từng loại kèm ảnh, giúp tránh việc một mức trừ chung làm thiệt cho một bên.
Làm sao nhận biết phế liệu bị làm tăng khối lượng?
Có bốn dấu hiệu hay gặp: thùng xe nhỏ giọt nước, lớp đáy nhiều đất cát hơn lớp mặt, khối lượng xe rỗng lệch bất thường so với các lần trước, và vật nặng như khối bê tông giấu trong đống. Cách kiểm soát hiệu quả nhất là dỡ hết hàng, chụp ảnh trước khi chốt phiếu và lưu bì xe theo biển số.
Hình 3. Bảng dấu hiệu phế liệu bị làm nặng và cách kiểm soát, do Vận Hành Số gợi ý.
Phần mềm cân có thể cảnh báo khi bì xe lệch quá ngưỡng so với trung bình các lần trước của cùng biển số. Lỗi ghép nhầm hai lần cân cũng tạo ra khối lượng sai, xem bài cân lần 1, cân lần 2 sai vì đâu.
Tình huống minh họa: bãi thu mua phế liệu cung cấp cho lò luyện thép
Đây là kịch bản giả định để minh họa cách đánh giá, không phải khách hàng thật.
Vấn đề
Một bãi thu mua phế liệu mua của nhiều người gom nhỏ rồi bán cho lò luyện thép. Thủ kho trừ tạp chất bằng mắt, mỗi người một mức. Lò luyện thép lại trừ theo mẫu, nên bãi thường bị trừ nhiều hơn mức đã trừ khi mua vào.
Giải pháp
Bãi chuyển sang dỡ hết hàng trước khi trừ, lấy mẫu theo quy trình thống nhất, cân tạp chất và ghi tỷ lệ cùng ảnh trên phiếu. Bì xe được lưu theo biển số, phần mềm cảnh báo khi lệch quá ngưỡng.
Kết quả cần đo
Chênh lệch giữa tỷ lệ trừ khi mua vào và tỷ lệ lò luyện thép trừ khi bán ra.
Số khiếu nại của người bán về mức trừ.
Số lần phần mềm cảnh báo bì xe bất thường.
Bài học
Trừ tạp chất bằng mắt khiến bãi chịu rủi ro ở cả đầu mua lẫn đầu bán. Một quy trình lấy mẫu giống bên mua cuối cùng giúp con số hai đầu khớp nhau.
Phương pháp: chúng tôi xây dựng bài này thế nào?
Nguồn: Thông tư 43/2024/TT-BTNMT và QCVN 31:2024/BTNMT (qua CaseLaw), Thông tư 08/2018/TT-BTNMT (bản đăng trên trang WTO), thông cáo của ReMA về Scrap Specifications Circular, ĐLVN 13:2019.
Tính toán: khối lượng trừ = khối lượng tịnh × tỷ lệ tạp chất; tỷ lệ tạp chất = khối lượng tạp chất ÷ khối lượng mẫu.
Giả định: xe 12.000 kg, mẫu 200 kg, tỷ lệ 3% và 2,5%, tình huống bãi thu mua là minh họa.
Giới hạn: QCVN 31:2024/BTNMT áp dụng cho phế liệu nhập khẩu; bài không đưa giá và không thay thế thỏa thuận giữa các bên.
Câu hỏi thường gặp
QCVN 31:2024/BTNMT có áp dụng cho thu mua phế liệu trong nước không?
Không trực tiếp. Quy chuẩn này quy định yêu cầu môi trường với phế liệu sắt, thép, gang nhập khẩu làm nguyên liệu sản xuất. Với thu mua trong nước, mức trừ tạp chất do hai bên thỏa thuận. Tuy vậy, cách tách và cân tạp chất trên mẫu đại diện của quy chuẩn là một chuẩn tham khảo tốt.
Nên lấy mẫu bao nhiêu kg mỗi xe?
Không có con số chung cho thu mua trong nước, nên hai bên cần thống nhất trước. Mẫu cần đủ lớn để đại diện cho cả xe và được lấy ở nhiều vị trí, cả lớp mặt lẫn lớp đáy. Ghi khối lượng mẫu trên phiếu để khi tranh chấp có thể kiểm tra lại cách tính.
Có nên trừ một tỷ lệ cố định cho mọi xe không?
Tỷ lệ cố định đơn giản nhưng dễ bất công: xe sạch bị trừ oan, xe bẩn được lợi. Nếu muốn dùng tỷ lệ cố định, nên áp dụng theo từng loại phế liệu và từng nguồn hàng, rồi định kỳ kiểm tra lại bằng mẫu cân thật để điều chỉnh khi tỷ lệ thực tế thay đổi.
Phần mềm cân xe giúp gì khi thu mua phế liệu?
Phần mềm lấy khối lượng tự động từ đầu cân, đọc biển số, ghép hai lần cân, lưu bì theo biển số để cảnh báo bất thường, và ghi khối lượng mẫu, tạp chất, tỷ lệ trừ cùng ảnh trên một phiếu. Nhờ đó mỗi phiếu đều có căn cứ khi người bán hoặc bên mua cuối khiếu nại.
Phế liệu ướt có nên trừ nước không?
Nên có quy định rõ. Nước làm tăng khối lượng nhưng không có giá trị, và có thể bay hơi sau vài giờ. Cách làm thường gặp là để hàng ráo hoặc cân lại sau một khoảng thời gian, hoặc trừ theo mẫu sấy khô. Dù chọn cách nào, cần ghi vào thỏa thuận và áp dụng giống nhau cho mọi người bán.
Cân xe dùng thu mua phế liệu có phải kiểm định không?
Có. Cân dùng để định lượng hàng hóa trong mua bán là phương tiện đo nhóm 2, phải kiểm định ban đầu, định kỳ 12 tháng và sau sửa chữa theo quy định hiện hành. Quy trình kiểm định cân ô tô là ĐLVN 13:2019. Xem thêm sai số cân xe cho phép.
Kết luận
Trừ tạp chất minh bạch cần ba việc: dỡ hết hàng trước khi trừ, xác định tạp chất bằng mẫu cân thật, và lưu ảnh cùng tỷ lệ trừ trên phiếu. Ngành cao su cũng có bài toán quy đổi tương tự, xem cân xe ngành cao su; nếu bạn mới tìm hiểu, đọc thêm phần mềm cân xe là gì. Cần tư vấn quy trình cân phế liệu cho bãi của bạn? Đăng ký tư vấn miễn phí với đội ngũ Vận Hành Số.
Nguồn tham khảo
Bộ Tài nguyên và Môi trường. Thông tư 43/2024/TT-BTNMT ban hành quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về phế liệu nhập khẩu. CaseLaw.
Bộ Tài nguyên và Môi trường. Thông tư 08/2018/TT-BTNMT ban hành quy chuẩn về phế liệu nhập khẩu. WTO Import Licensing.
ReMA (ISRI). ReMA Releases Updates to the Scrap Specifications Circular.
Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng. ĐLVN 13:2019 – Cân ô tô, quy trình kiểm định.
Về tác giả
Đội ngũ Vận Hành Số xây dựng phần mềm cân xe, AI Camera và phần mềm quản lý kho cho doanh nghiệp Việt Nam. Vận Hành Số được phát triển bởi SparkMinds J.S.C, địa chỉ Tầng 3, Tòa nhà Mộc Gia, 24A Bàu Cát 2, Phường 14, Quận Tân Bình, TP. Hồ Chí Minh. Liên hệ: 0964179975 · info@sparkminds.net.
